Kwestie prawne dotyczące odpowiedzialności materialnej

Odpowiedzialność materialna jest dla pracodawcy prawem dochodzenia ewentualnych roszczeń za wyrządzoną szkodę lub mienie powierzone pracownikowi.

Podstawą prawną, na której opierają się przepisy dotyczące odpowiedzialności materialnej jest rozdział I dział V Kodeksu pracy (art. 114-122). Dodatkowo problematyką odpowiedzialności materialnej pracowników zajmują się rozporządzenia Rady Ministrów:

  • z 4 października 1974 r. w sprawie wspólnej odpowiedzialności materialnej pracowników za powierzone mienie (Dz. U. z 1996 r. Nr 143, poz. 663),
  • z 10 października 1975 r. w sprawie warunków odpowiedzialności materialnej pracowników za szkodę w powierzonym mieniu (Dz. U. z 1996 r. Nr 143, poz. 662).

Kiedy pracownik ponosi odpowiedzialność za szkodę wyrządzoną pracodawcy?

Pracownik, który wskutek niewykonania lub nienależnego wykonania obowiązków pracowniczych ze swej winy wyrządził pracodawcy szkodę, ponosi odpowiedzialność materialną.

Do zaistnienia tej odpowiedzialności niezbędne jest powstanie łącznie następujących przesłanek:

  • szkoda – uszczerbek w majątku pracodawcy, który stanowi różnicę pomiędzy aktualną wartością majątku, a wartością jaką posiadałby, gdyby szkoda  nie nastąpiła,
  • wina – umyślna, bądź nieumyślna,
  • bezprawność – niewykonanie lub nienależyte wykonanie obowiązków pracowniczych,
  • związek przyczynowy – zaistniały pomiędzy bezprawnym działaniem lub zaniechaniem pracownika, a powstałą szkodą.

Pracownik ponosi odpowiedzialność materialną wyłącznie w granicach strat poniesionych przez pracodawcę. Pracodawca może domagać się od pracownika pokrycia szkody, która polegałaby na utracie korzyści, które mógłby osiągnąć pracodawca w przypadku, gdy pracownik nie wyrządziłby mu szkody.

Odpowiedzialność za mienie powierzone

Pracodawca powierza pracownikowi daną rzecz, która ma służyć mu w wykonywaniu pracy. Powierzenie rzeczy/sprzętu nie wymaga zachowania żaden szczególnej formy, np. pisemnej deklaracji. Można w tej kwestii powołać się na Wyrok Sądu Najwyższego z 15 października 1985 r. sygn. akt IV PR 221/85 „Pracownik, któremu powierzono mienie w sposób prawidłowy ponosi odpowiedzialność materialną na podstawie art. 124 Kodeksu pracy, choćby nawet nie podpisał deklaracji o przyjęciu odpowiedzialności materialnej za powierzone mienie”.

Co zatem jest elementem koniecznym powierzonego mienia? 

Na podstawie wyroku Sądu Najwyższego z dnia 3 grudnia 2013 r. sygn. akt I PK 140/13 – elementem koniecznym prawidłowego powierzenia mienia jest umożliwienie jego faktycznego odbioru i możliwości sprawowania nad nim pieczy. Pracownik odpowiada za mienie tylko wtedy, gdy, ma nad tym mieniem pieczę i bezpośredni nadzór.

Odszkodowanie za szkodę powstałą w mieniu powierzonym pracownikowi jest to świadczenie przysługujące pracodawcy od pracownika w przypadku powierzenia mu mienia z obowiązkiem zwrotu albo wyliczenia się.

Pracownik, któremu powierzono z obowiązkiem zwrotu albo wyliczenia się:

  • pieniądze, papiery wartościowe lub kosztowności,
  • narzędzia i instrumenty lub podobne przedmioty, a także środku ochrony indywidualnej oraz odzież i obuwie robocze,

odpowiada w pełnej wysokości za szkodę powstałą w tym mieniu.

Odszkodowanie za szkodę w mieniu powierzonym należne jest w pełnej wysokości szkody. Pracownik odpowiada za rzeczywistą szkodę oraz związane z nią utracone korzyści przez pracodawcę. Maksymalna wysokość odszkodowania za szkodę na mieniu nie może przekroczyć trzymiesięcznego wynagrodzenia za pracę przysługującego pracownikowi w dniu wyrządzenia szkody.

W jaki sposób odpowiada pracownik za powierzone mu mienie?

Pracownik odpowiada za powierzone mu mienie na zasadzie winy.  Pracodawca ma obowiązek wykazać szkodę, uchybienia ze strony pracownika oraz związek pomiędzy nimi – uchybieniami, a powstałą szkodą.

Pracownik nie odpowiada za szkodę w zakresie, w którym pracodawca lub inna osoba trzecia przyczyniły się do powstania albo powiększenia szkody.

W przypadku wyrządzenia przez pracownika przy wykonywaniu przez niego obowiązków pracowniczych szkody osobie trzeciej, osobą zobowiązaną do naprawienia szkody będzie pracodawca.

Pracownik może nie ponosić odpowiedzialności za wyrządzoną szkodę na mieniu, jeżeli szkoda powstała z przyczyn od niego niezależnych np. w skutek niezapewnienia przez pracodawcę warunków umożliwiających zabezpieczenie mienia przed szkodą. 

Naprawa wyrządzonej szkody

Naprawienie szkody może nastąpić na podstawie ugody pomiędzy pracownikiem, a pracodawcą. Wysokość odszkodowania może zostać obniżona. Należy przy tym uwzględnić wszystkie okoliczności sprawy, a w szczególności stopień winy pracownika oraz jego stosunek do obowiązków pracowniczych. Wysokość odszkodowania może być ustalona także przez sąd pracy.

Ugoda o naprawienie szkód wyrządzonych przez pracownika powinna zawierać:

1.  Określenie stron, opis stanu faktycznego.
2.  Ustalenie wysokości szkody, w tym ustalenia i ustępstwa stron w sprawie obniżenia odszkodowania przez pracodawcę,
3.  Ustalenie sposobu zapłaty odszkodowania za spowodowaną szkodę.
4.  Ustalenie ilości godzin do odpracowania przez pracownika.
5.  Postanowienia związane z potrąceniem wynagrodzenia za dodatkowo przepracowane godziny.
6.  Zastrzeżenie na wypadek wypowiedzenia umowy przez pracownika.
7.  Zastrzeżenia na wypadek wypowiedzenia umowy przez pracodawcę.

W przypadku, gdy pracownik nie wykona zawartej ugody, podlega ona wykonaniu w trybie egzekucyjnym, po nadaniu jej klauzuli wykonalności przez sąd pracy. Klauzula wykonalności może zostać nie nadana, jeżeli sąd pracy ustali, że jest ona sprzeczna z prawem lub zasadami współżycia społecznego.

Wspólna odpowiedzialność pracowników za powierzone mienie

Pracownicy mogą przyjąć wspólną odpowiedzialność materialną za mienie powierzone im łącznie z obowiązkiem wyliczenia się. Podstawą do wspólnej odpowiedzialności jest umowa o współodpowiedzialności materialnej zawarta na piśmie przez pracowników z pracodawcą.

Pracownicy ponoszący odpowiedzialność materialną odpowiadają w częściach określonych w umowie. W razie ustalenia, że szkoda w całości lub w części została spowodowana przez niektórych pracowników, za całość szkody lub za stosowną jej część odpowiadają tylko sprawcy szkody.

Umowa o współodpowiedzialność jest umową odrębną od umowy o pracę. Pracodawca, aby mógł egzekwować odszkodowanie musi sam spełnić kilka warunków.

Pracodawca powinien powierzyć mienie tak, aby pracownik miał możliwość wyliczenia się z niego. Mienie powinno być należycie zabezpieczone przed ewentualną kradzieżą czy dostępem do niepowołanych osób. W przypadku nie spełnienie powyższych kryteriów – pracodawca nie może zażądać od pracowników odszkodowania.

Umowa pracowników dotycząca wspólnej odpowiedzialności materialnej powinna być zawarta na piśmie. Może ona być zawarta z pracownikami, którzy są zatrudnieni na podstawie różnych umów o pracę – umowa zlecenie, umowa na okres próbny itp.

Pracownicy za szkodę w powierzonym mieniu odpowiadają w pełnej wysokości.

Wyrządzenie szkody w sposób umyślny przez pracownika

Pracownik może swoim bezprawnym zachowaniem doprowadzić do powstania szkody w mieniu pracodawcy. Przez bezprawne zachowanie można rozumieć niewykonanie lub nienależyte wykonanie obowiązków pracowniczych powodujących szkodę.

Wysokość odszkodowania, które pracownik winien zapłacić pracodawcy, zależy od tego czy pracownik dokonał bezprawnego działania w sposób umyślny czy nieumyślny. W przypadku popełnienia przez pracownika umyślnego wyrządzenia szkody, odpowiedzialność materialna jest znacznie surowsza.

Skomentuj