Przydatność ergonomicznych zasad metodologicznych

W minimalizacji ryzyka wypadkowego dużą rolę odgrywa ergonomia. Przedmiotem ergonomii są bowiem relacje człowieka z techniką, a celem optymalizacja owych relacji poprzez doskonalenie współdziałania techniki z człowieka.

Ergonomia doskonali współdziałanie nie tylko na podstawie badania wypadków zaistniałych, ale działa wyprzedzająco, analizując możliwe przebiegi współdziałania i ich skutki, posługując się różnymi metodami – od bezpośredniej obserwacji do symulacji komputerowej.
Opracowane w ergonomii zasady metodologiczne dla badań naukowych i dla praktyki technicznej stanowią swego rodzaju wytyczne i pomoc w realizacji działań zapewniających skuteczność w osiąganiu założonych celów .
Przybliżmy pokrótce te zasady:

  1.  Zasada podejścia kompleksowego

Dyscypliny wchodzące w skład ergonomii realizują plan badawczy i techniczny w ramach własnych specjalizacji, ale wyniki badań i procesy wdrożeniowe opracowują kompleksowo w zespołach roboczych. Problemy wiodące o ogólnym znaczeniu są rozważane kompleksowo na sympozjach i konferencjach, a wymiana doświadczeń, osiągnięć, koncepcji, nowych trendów na kongresach międzynarodowych. W ten sposób teorie, twierdzenia, normy, instrukcje, zalecenia, mające służyć praktyce uzyskują wartość wieloaspektową, pełniejszą i nowoczesną. Natomiast, problemy wąskospecjalistyczne, które nie wymagają udziału wszystkich nauk są rozwiązywane w mniejszych zespołach.
Podejście kompleksowe, jak słusznie zauważa Franus, nie jest równoznaczne z podejściem zespołowym. Grupa kompleksowa składa się ze specjalistów z różnych dyscyplin, natomiast grupa zespołowa składa się z badaczy jednej dyscypliny.

  1.  Zasada podejścia systemowego

System według Ludwiga von Bertalandffiego jest zbiorem elementów pozostających we wzajemnych zależnościach i oddziaływaniach. Chcąc go poznać, trzeba poznać nie tylko jego elementy składowe, ale też współzależności funkcjonalne.
Najważniejszymi regułami podejścia systemowego są:

  • ujmowanie całościowe (holistyczne) badanego obiektu,
  • wnikanie w wewnętrzne struktury podsystemów i elementów oraz ich hierarchiczne powiązania,
  • badanie dynamiki zależności między podsystemami i elementami,
  • badanie wszystkich aspektów funkcjonowania podsystemów,
  • poznanie też warunków otoczenia, tła i jego wpływu na system,
  • śledzenie wpływu nadsystemów i subsystemów na system,
  • śledzenie rozwoju, postępu, stabilności, fluktuacji, sterowania w systemach.

Metoda systemowa zapewnia wiązanie cząstek wiedzy na spójny system zarówno w badaniach indywidualnych, jak kompleksowych, jednoaspektowych lub wieloaspektowych, pod warunkiem, że badacz stosuje jej reguły w toku badania i opracowywania wyników.

  1. Zasada antropocentralizmu albo antropocentryzmu

Zasada ta obliguje do oceny wszystkich działań ergonomicznych z punktu widzenia dobra człowieka, jako twórcy obiektów technicznych i warunków organizacyjnych oraz jako użytkownika i operatora. Punktem odniesienia i kryterium przydatności wytworu jest tzw. „czynnik ludzki” (human factor), czyli zespół cech psychofi zycznych człowieka.
Za słusznością owej zasady przemawiają następujące fakty:

  • człowiek traktuje naukę, technikę i organizację jako środki osiągania celów,
  • człowiek jest kreatorem planów i koncepcji organizowania optymalnych warunków pracy i życia,
  • człowiek zna swoje słabości i granice możliwości przystosowawczych, więc dąży do adaptacji techniki do własnych oczekiwań,
  • uwzględniając czynnik ludzki, realizuje ideę humanizacji techniki.
  1.  Zasada optymalizacji

Optymalizacja w ergonomii jest rozumiana jako ustalanie najkorzystniejszych warunków dla funkcjonowania systemu lub jego elementów. Przyświecają jej cztery główne cele ujmowane zwykle równocześnie:

a)niezawodność funkcjonowania systemu,
b) efektywność funkcjonowania systemu,
c) bezpieczeństwo i higiena pracy i życia,
d) poczucie komfortu i dobrostanu człowieka.

Warunki optymalne są pojęciem rozciągłym, rozmytym, nie są punktem, lecz strefą lub polem, w dodatku płynnym, niestałym, zależnym od różnych czynników otoczenia i psychofi zycznego stanu człowieka.

W układzie kierowca-samochód szczególne znaczenie ma niezawodność każdego z obu członków tego układu. O ile z niezawodnością samochodu inżynierowie na ogół dobrze sobie radzą, to z człowiekiem, u którego zachowanie nie poddaje się ścisłym wyliczeniom
matematycznym, gorzej. Równocześnie jednak w sytuacjach niezwykłych człowiek ze swoją inteligencją jest niezastąpiony. Stąd wielu autorów stwierdza, że niezawodność układu człowiek-maszyna w dużej mierze zależy od człowieka, a nie maszyny.
Według Niebylicyna umiejętności człowieka funkcjonują najlepiej w warunkach optymalnych. Jego niezawodność jest zależna głównie od systemu nerwowego, od odporności na stres, na warunki niekorzystne.

  1. Zasada bilateralnego dostosowania obu członów systemu ergonomicznego człowiek-technika

Ponieważ system człowiek-maszyna składa się z dwóch członów, zaistniał problem, który z nich powinien być przystosowywany. Początkowo wysiłki adaptacyjne skierowano tylko na maszyny, narzędzia, urządzenia, warunki pracy i czynności robocze, aby je optymalnie przystosować do oczekiwań i zdolności człowieka. Czas pokazał, że takie jednostronne działania nie są wystarczające, ponieważ człowiek czuje się bierny, prezentuje postawy oczekujące. Stąd i on powinien być przystosowywany do zmian, jakie ergonomia wnosi na jego korzyść. Powinien, rozumiejąc cele i zadania ergonomii, stać się aktywnym zwolennikiem tych zmian.

  1. Zasada dominanty

Przez pojęcie „dominanta” rozumie się jakikolwiek czynnik, składnik, element, zjawisko, cechę, przedmiot, który w danym systemie wyróżnia się pod jakimś względem, dominuje nad innymi. Dominantami są też nazywane cechy „mocne” najsilniej wpływające na całość systemu. W ergonomii i technice współczesnej zasada dominanty jest stosowana w przekształcaniu cywilizacji technicznej w duchu humanistycznym. Na przykład w programie usuwania w produkcji przemysłowej zagrożeń życia i zdrowia, uciążliwości, złego oświetlenia decydenci muszą uwzględnić hierarchię potrzeb i możliwości, czyli dominantę oraz kolejność subdominant.

  1. Zasada parsimony

Zasada parsimony nazywana jest też zasadą ekonomii środków, albo zasadą oszczędności środków. Przyświeca opracowywaniu prostych i jasnych norm, reguł, instrukcji, teorii, twierdzeń, modeli itp.
W procedurach działania zasada parsimony sprowadza się do następujących reguł:

  • prostoty myślenia i komunikowania,
  • ekonomii środków działania, strategii, czasu, podziału funkcji w organizowaniu badań i wdrożeń,
  • regułę „kolumny jońskiej”, czyli estetycznej prostoty w konstruowaniu obiektów technicznych,
  • regułę artefaktu, czyli poprzez estetyczną atrakcyjność obiektu stworzyć korzystny nastrój i dobre samopoczucie w obcowaniu z nim,
  • regułę antystresu lub obniżenia stresu do minimum.
  1.  Zasada transgresji

Transgresja według Kozieleckiego znaczy przekraczanie pewnych granic w zaistniałej rzeczywistości, przełamywania przestarzałych schematów, odrzucanie utartych form i struktur, a także przekraczanie granic własnych osiągnięć. Stanowi cechę naturalną i szczególną człowieka.
Transgresję jako naturalną skłonność Franus porównuje z czymś, co potocznie nazywamy „niespokojnym duchem”, tkwiącym w człowieku. Może się on udzielać innym i pobudzać do działań zbiorowych. Dzięki niemu powstają teorie, wynalazki, rozwija się nauka, technika. Granicą są wartości, które stały się nudne, przestarzałe, niesprawne, niebezpieczne. W technice najczęściej są to stare technologie, metody, typy produktów, wymagające wymiany na nowoczesne, doskonalsze.

  1. Zasada integracji teorii z praktyką

Ergonomia programowo wiąże teorię z praktyką. Obliguje swoje subdyscypliny humanistyczne do gromadzenia praw naukowych potrzebnych praktyce. W większości przypadków są to twierdzenia jednoaspektowe, więc docelowo muszą przejść przez transformację na twierdzenia wieloaspektowe. Dopiero wtedy, jako dyrektywy kompleksowe, mogą być udostępnione praktyce technicznej. Tam podlegają jeszcze przekształceniu na operacyjne reguły wykonawcze.

  1. Zasada asymilacji nowoczesnych teorii w ergonomii

W badaniach ergonomicznych na szczególną uwagę zasługują następujące systemy teoretyczne:

  • cybernetyka,
  • teoria informacji,
  • teoria modelowania,
  • teoria decyzji, gier i strategii,
  • teoria zbiorów rozmytych.

Cybernetyka jako nauka kompleksowa o sterowaniu należy do najbardziej podstawowych orientacji w naukach technicznych, humanistycznych, przyrodniczych. Dla metodologii ergonomicznej szczególnym zainteresowaniem cieszą się następujące jej charakterystyki:

a)analiza porównawcza procesów sterowania w maszynach i w organizmach żywych,
b) swoisty język, umożliwiający porozumiewanie się specjalistów z różnych dziedzin,
c) uniwersalne znaczenie modelu przepływu informacji: wejście, przetwarzanie, wyjście,
d) sprzężenie zwrotne w procesach sterowania i regulacji,
e) teoria przeciwdziałania entropii.

Teoria informacji jest dziełem cybernetyki ogólnej i ma podstawowe znaczenie w systemach ergonomicznych człowiek-technika i człowiek-organizacja. Ma podstawowe znaczenie w problematyce niezawodności systemów, sterowania, przepustowości sygnałów, zmęczenia, obciążenia informacją itp. Nośnikami informacji są sygnały wizualne, akustyczne, ruchowe, elektryczne; nośnikami wiadomości są ciągi sygnałów. Teoria ta zajmuje się zagadnieniami języków i komunikatów, ilością informacji, ich znaczeniem, nośnikami informacji, relacją nadawca-odbiorca, alfabetem znaków.
Teoria modelowania lub podobieństwa. Podstawowym jej pojęciem jest model jako układ imitujący wyróżnione, istotne cechy innego układu. Może mieć formę konstrukcji materialnej (fizycznej, mechanicznej, elektrotechnicznej itp.), grafi cznej (rysunkowej), obrazowej (fotografie, mapy), symbolicznej (słownej, znakowej). Jest zawsze uproszczony w stosunku do oryginału, ale pełni funkcję wyjaśniającą jakiejś zasady, relacji, prawidłowości, związków.
Teoria decyzji, gier i strategii ma szczególne znaczenie w sytuacjach wyboru najlepszego rozwiązania spośród różnych możliwych wariantów. W literaturze przedmiotu analiz rozróżnia się dwa rodzaje teorii decyzji: racjonalną i psychologiczną. Teoria decyzji racjonalnej zajmuje się określeniem optymalnych warunków matematycznych (algorytmów), jakie muszą być spełnione, aby decyzje były racjonalne. Natomiast teoria decyzji psychologicznej (stworzona przez psychologów) stara się wyjaśnić, jak ludzie podejmują decyzje i jakie popełniają błędy. Powyższe teorie się uzupełniają stosując w swoich procedurach różne gry i strategie.

Teoria zbiorów rozmytych bada zmienność, rozmytość, nieostrość, wielostronność, przypadkowość, płynność związków między zjawiskami i ich zależnościami. Tak jak w każdej nauce, również w ergonomii szereg wyrażeń jest nieostrych, np. zmęczenie, zagrożenie, obciążenie. Na szczególną uwagę w tym miejscu zasługują dwa pojęcia, mające kluczowe znaczenie w ergonomii: software i hardware. Pierwsza oznacza „miękkość” podsystemu „człowiek”, drugie oznacza „twardość” podsystemu technicznego w układzie człowiek-technika. Cechy określające obie strony tego układu, jak i relacje między nimi należy rozpatrywać jako wartości rozmyte. Mimo tej rozmytości regulacje ergonomiczne w układzie są osiągalne.

 Więcej na ten temat znajdziesz w Ergonomia

Skomentuj