Zastąpienie substancji niebezpiecznych w miejscu pracy

Najlepszym sposobem ograniczenia ryzyka jest jego wyeliminowanie lub zmniejszenie, co w przypadku substancji chemicznych polega na zastąpieniu ich substancjami mniej niebezpiecznymi.

Narażenie na działanie substancji niebezpiecznych w miejscu pracy nadal stanowi poważny problem w obszarze bezpieczeństwa i zdrowia. Ich wpływ może znacząco oddziaływać na zdrowie oraz życie pracownika, a nawet doprowadzić do śmierci.

Skutki narażenia na działanie substancji niebezpiecznych obejmują zarówno tymczasowe i niegroźne pogorszenie stanu zdrowia, takie jak np. podrażnienie skóry, ale również poważne, ostre i przewlekłe choroby, takie jak np. obturacyjna choroba płuc, a nawet choroby śmiertelne, takie jak np. azbestoza i nowotwory. Wiele substancji niebezpiecznych to jednocześnie substancje palne lub wybuchowe, przez co stwarzają dodatkowe ryzyko dla bezpieczeństwa. Niektóre substancje mają również ostre działanie toksyczne i wywołują skutki śmiertelne, np. gazy pochodzące ze ścieków lub gazy utleniające się z systemów chłodzenia.

Zastępowanie substancji chemicznych – substancjami mniej niebezpiecznymi jest to proces przebiegający stopniowo, w którym kluczowym etapem jest przeprowadzenie pełnej oceny ryzyka.

Zapobieganie zagrożeniom związanym z narażeniem na działanie substancji niebezpiecznych jest korzystne dla wszystkich – dla pracowników, ponieważ poprawia się stan ich bezpieczeństwa i zdrowia, dla kadry kierowniczej, bo łatwiejsze jest przestrzeganie przepisów, koszty zwolnień chorobowych ulegają zmniejszeniu. Pozostałe korzyści to:

  • natychmiastowa i długotrwała poprawa zdrowia pracowników narażonych na działalnie substancji niebezpiecznej. Może to znacznie obniżyć poziom absencji spowodowanych chorobami;
  • stosowanie substancji mniej niebezpiecznych powoduje ograniczenie kosztów unieszkodliwiania odpadów i ścieków trafiających do systemu kanalizacyjnego lub emitowanych do otoczenia;
  • ograniczenie wydatków wynikających z wprowadzenia środków ochrony indywidualnej lub profilaktycznej  opieki lekarskiej;
  • łatwiejsze przestrzeganie przepisów prawnych;
  • ograniczenie kosztów ochrony przeciwpożarowej i ochrony przed wybuchami;
  • częste mniejsze zużycie chemikaliów, co skutkuje większą oszczędnością kosztów;
  • poprawa reputacji, wewnątrz i na zewnątrz organizacji, z punktu widzenia klientów i konsumentów.
Przykład zastępowania substancji niebezpiecznych – Eliminacja spawania dzięki łączeniu rur przez zaprasowywanie
Spawanie i lutowanie rur powoduje emisję oparów zawierających wiele substancji niebezpiecznych. Ponadto spawacze narażeni się na wysokie temperatury, intensywne światło, duży hałas, a także ryzyko pożaru. Istnieje jednak możliwość częściowej eliminacji spawania i lutowania rur przez łączenie rur pod wysokim ciśnieniem. W ten sposób eliminuje się substancje niebezpieczne, które są emitowane podczas spawania. Technika ta jest szybka i łatwa w zastosowaniu.  Zastąpienie substancji niebezpiecznych inną, mniej niebezpieczną lub alternatywnym procesem, w którym nie wykorzystuje się żadnych substancji niebezpiecznych, przebiega stopniowo. Oto poszczególne etapy.
  1. Identyfikacja zagrożeń i ryzyka

Do celów identyfikacji zagrożeń i ryzyka niezbędny jest wykaz substancji niebezpiecznych. Na podstawie takiego wykazu można porównać dane dotyczące bezpieczeństwa substancji i ustalić kolejność eliminowania i zastępowania substancji.

Dane na temat oddziaływania nabywanych produktów i substancji chemicznych na bezpieczeństwo i zdrowie można znaleźć w kartach charakterystyki dostarczanych przez przedsiębiorstwo sprzedające takie produkty. W przypadku substancji powstających w trakcie proces (np. pyłów, oparów) i naturalnie występujących materiałów (np. pyłów zbożowych lub mącznych, marmuru lub metali ciężkich) informacje na temat bezpieczeństwa, takie jak dokumentacja techniczna i instrukcja obsługi i użytkowania, zapewniają dostawcy tych produktów.

  1. Ustalenie ograniczeń dotyczących stosowania substancji

Przepisy prawne i międzynarodowe lub porozumienia sektorowe określają ograniczenia dotyczące stosowania określonych substancji. Stosowanie wielu substancji jest niemożliwe, gdyż zostały one całkowicie zakazane. Stosowanie innych może być ograniczane przez duże organizacje lub stowarzyszenia biorące udział w łańcuchu dostaw np. w branży elektronicznej, motoryzacyjnej i w przemyśle włókienniczym.

  1. Przygotowanie kompleksowej oceny ryzyka

Zgodnie z podstawowymi przepisami BHP należy przygotować kompleksową ocenę ryzyka. W obszarze zagrożeń stwarzanych przez substancje niebezpieczne należy zidentyfikować i opisać bezpośrednie zagrożenia i warunki użytkowania. Należy uwzględnić następujące czynniki:

  • liczbę narażonych pracowników,
  • poziom narażenia pracowników,
  • miejsce użytkowania – otwarta lub zamknięta przestrzeń,
  • ryzyko kontaktu ze skórą,
  • ryzyko rozprzestrzenienia lub rozproszenia w powietrzu, np. przez rozpylenie.
  1. Znalezienie i porównanie środków alternatywnych

Identyfikacja alternatywnych rozwiązań to szukanie informacji w internecie, kierowanie zapytań do władz, stowarzyszeń zawodowych, związków zawodowych. Należy zwrócić się także do swoich dostawców z prośbą o przedstawienie bezpieczniejszej alternatywy.

Należy szukać alternatywnych procesów, dzięki którym w ogóle nie zachodzi potrzeba stosowania danej substancji i w ramach których potencjalnie wykorzystuje się substancje zastępcze (jeżeli całkowite wyeliminowane jest niemożliwie).

Wszystkie alternatywne metody należy ocenić według tego samego kryterium. Należy rozważać kryteria zagrożeń i przeprowadzić analizę kosztów i korzyści.

Idealnym rozwiązaniem jest ograniczenie wszystkich rodzajów ryzyka. Większość rozwiązań umożliwia jednak ograniczenia tylko niektórych z nich, pozostaje więc wybór alternatywnego rozwiązania, które jest najbezpieczniejsze i najlepsze w danych okolicznościach.

  1. Zastosowanie badania pilotażowego

Aby ograniczyć ryzyko związane z nieskutecznym zastąpieniem, można najpierw wypróbować dane rozwiązanie na mniejszą skalę. Należy rozważyć technologiczne i organizacyjne zmiany, w szczególności potencjalne zmiany w zakresie ryzyka i środków kontroli. Istotne znaczenie dla uzyskania pełnego obrazu odpowiednich zmian ma zaangażowanie pracowników. 

  1. Wdrożenie i udoskonalenie

Pełne wprowadzenie danego rozwiązania zastępczego może wymagać określonych zmian w procedurach roboczych lub w zakresie materiałów i sprzętu. Czynnikiem o kluczowym znaczeniu dla skutecznego zastąpienia może być informacja zwrotna ze strony pracowników i klientów.

  1. Wprowadzanie systemu zarządzania chemikaliami

Aby zastępowanie stanowiło element codziennej praktyki, musi zostać wprowadzony system zarządzania chemikaliami, w ramach którego nieustannie rozważa się konieczność stosowania substancji niebezpiecznych i stosowania rozwiązań zastępczych.

Zastępowanie substancji niebezpiecznych w miejscu pracy jest bardzo ważne, ponieważ mimo istnienia unijnego prawoznawstwa mającego na celu kontrolę narażenia na działanie substancji niebezpiecznych w miejscu pracy, nadal stanowi ono poważny problem w obszarze bezpieczeństwa i zdrowia.  

Podstawa prawna:

  1. Dyrektywa 98/24/WE z dnia 7 kwietnia 1998 r. w sprawie ochrony zdrowia i bezpieczeństwa pracowników przed ryzykiem związanym ze środkami chemicznymi w miejscu pracy.

Źródła pomocnicze:

  1. Strona internetowa Europejskiej Agencji Bezpieczeństwa i Zdrowia w Pracy – www.osha.europa.eu

Skomentuj