Szkolenia bhp osób z niepełnosprawnością intelektualną

Nauczanie dorosłych to ważny aspekt współczesnej metodyki, zwłaszcza jeśli dotyczy osób z niepełnosprawnością intelektualną.

Osoby z niepełnosprawnością intelektualną stanowią dla prowadzącego zajęcia trudną grupę docelową, ponieważ początkowo mając dużo zapału do nauki równie szybko go tracą, co objawia się zniecierpliwieniem lub zniechęceniem. Określenie profilu uczestnika biorącego udział w przygotowaniu zawodowym pozwala na doprecyzowanie programu nauczania i wyznaczeniu celu, którym może być np. znalezienie pracy. Należy zaznaczyć, że nie ma jednej metody nauczania, która byłaby odpowiednia dla danej grupy odbiorców [1]. Celem artykułu jest przedstawienie sposobu nauczania zawodowego dorosłych z lekkim stopniem niepełnosprawności intelektualnej poprzez instruktaż bhp, w którym akcentuje się bezpieczeństwo i właściwy sposób wykonywania pracy. Taka forma nauczania przynosi wiele korzyści, a jednocześnie zachęca do dalszych działań rozszerzających wykorzystywanie instruktażu bhp.    

Cechy procesu kształcenia

Cele kształcenia określają przewidywane przez nas zmiany w posiadanych zasobach wiedzy i umiejętnościach. W aspekcie podmiotowym cele kształcenia wyrażają zmiany w zakresie rozwoju motywacji, sprawności umysłowych, postaw oraz systemów wartości. Do właściwości celów kształcenia zaliczamy m.in.:

– dostrzegalność, czyli ustalenie sposobu ich wykonania,

– wykonanie, czyli realizację w danym czasie,

– logiczność,

– rzeczowość i precyzyjność,

– wymierność, czyli sposób pozwalający na zmierzenie ich stanu [2].

Innymi słowy cele kształcenia to świadomie założone efekty, które chcemy uzyskać. Warto przytoczyć w tym miejscu jeszcze jeden podział celów, odnoszący się do kryterium stopnia ich uszeregowania:

– cele ogólne, mające charakter długoterminowy,

– cele pośrednie (czynności),

– cele szczegółowe, określające zasób zdobytej wiedzy [3].

Kształcenie ludzi dorosłych ma charakter podnoszenia poziomu wiedzy (dokształcanie) lub stopniowego doskonalenia zawodowego (dochodzenie do mistrzostwa), co pozwala na lepsze wykonywanie funkcji zawodowych i społecznych, zwiększając tym samym szanse na awans. W edukacji przysposabiającej do zdobycia zawodu ważną metodą jest instruktaż. Dotyczy to zwłaszcza zawodów „praktycznych”. Ćwiczenia w tej metodzie pozwalają na opanowanie czynności omówionych w swego rodzaju instrukcji działania – instruktażu. Zdarza się, że osoby prowadzące instruktaż dysponują techniczną znajomością danego tematu, ale wybranym sposobem na jego przekazanie jest niestety prezentacja multimedialna. W tym wypadku dotarcie do słuchacza, który jest dodatkowo obarczony niepełnosprawnością intelektualną, wydaje się być szczególnie trudne, jeżeli nie zachęcimy go do dyskusji i podamy gotowe wnioski zamiast omówienia nasuwających się problemów. Metody oparte na działaniu zapewniają ciekawy i urozmaicony sposób uczenia się oraz przyswajania wiedzy [4]. Pozwalają dotrzeć do każdego uczestnika na poszczególnych etapach procesu kształcenia.

Problemy zawodowe osób z niepełnosprawnością intelektualną

Niepełnosprawność intelektualna charakteryzuje się obniżoną sprawnością procesów umysłowych, a w szczególności procesów postrzegania, interpretowania i rozumienia rzeczywistości, wyciągania wniosków, planowania czy rozwiązywania problemów [5]. Osoby z niepełnosprawnością intelektualną posiadają określone możliwości i potencjał pozwalające na wykonywanie konkretnych czynności zawodowych. Aktywizacja takich osób jest procesem trudnym, ale możliwym do osiągnięcia dzięki dobrze przeprowadzonej ocenie zdolności zawodowych oraz rehabilitacji społeczno-zawodowej. Podział biorący pod uwagę możliwości wykonywania prac przez osoby z niepełnosprawnością intelektualną przedstawia się następująco:

– osoby z lekkim stopniem obniżenia sprawności funkcjonowania zawodowego – mają określone problemy zawodowe,

– osoby z głębszym stopniem obniżenia sprawności funkcjonowania zawodowego – wymagają specjalistycznego wsparcia,

– osoby z głębokim stopniem niepełnosprawności umysłowej – nie kwalifikują się do programów aktywizacji zawodowej [6].

Praca zawodowa dla wielu ludzi, zwłaszcza dla tych z dysfunkcjami, stanowi sens życia, daje poczucie wartości społecznej i użyteczności. Niepełnosprawność intelektualna może mieć różne podłoża – są to czynniki genetyczne, wrodzone, choroby okresu dziecięcego oraz niedostateczne warunki bytowe, niewłaściwa opieka w okresie dzieciństwa i młodości. W życiu zawodowym może stwarzać trudności w obrębie dostrzegania i interpretowania skomplikowanych sytuacji w środowisku pracy, w komunikowaniu się z innymi osobami, przyswajaniu wiedzy, samodzielnym rozwiązywaniu problemów wynikających z procesu pracy i wreszcie w adaptacji społeczno-zawodowej związanej z początkowym okresem zatrudnienia. Przyszli pracownicy z lekką niepełnosprawnością intelektualną sprawdzą się we wszystkich rodzajach prac o charakterze wykonawczym. Nie powinni wykonywać zadań związanych z kierowaniem i zarządzaniem, które zwykle obarczone są wysokim stopniem odpowiedzialności. Na początkowym etapie pracy wymagają częstszego instruktażu pomocniczego, by sprawnie opanować przydzielane im zadania, a także pomocy w kształtowaniu prawidłowych postaw dotyczących bezpieczeństwa samego procesu pracy. W przypadku osób z głębszą niepełnosprawnością intelektualną wskazane jest zatrudnienie w zakładach pracy chronionej, ponieważ wiele z nich ma niski poziom zdolności manipulacyjnych i lokomocyjnych. Doświadczenia z kształcenia takich osób oraz aktywizowania ich na rynku pracy pokazują, że odpowiednie wsparcie, nadzór i pomoc przynosi efekty zadowalające pracodawców.

Projekty zawodowe „Akademia równych szans” i „Pełnosprawni”

Projekty te miały na celu „uzawodowienie” osób z niepełnosprawnością umysłową. Przygotowanie zawodowe obejmowało takie specjalności jak portier-dozorca, pracownik gospodarczy, ogrodnik terenów zielonych, pracownik branży turystycznej i opiekunka społeczna. Potrzebną wiedzę przekazywali fachowo przygotowani trenerzy przy indywidualnym wsparciu psychologów, coachów, doradców zawodowych i psychoterapeutów. Osoby biorące udział w projektach poprawiły swoją sytuację finansową oraz jakość życia, zwiększyło się również ich poczucie bycia pełnosprawnym członkiem społeczeństwa. Samo uzyskanie pracy stanowiło realizację celu, do którego dąży zdecydowana większość osób zgłaszających się do projektu. Osoby, które nie podjęły zatrudnienia mogły podczas treningów umiejętności szczegółowo poznać swoje mocne i słabe strony w kontekście aktywizacji zawodowej oraz skorzystać ze wskazówek specjalistów na spotkaniach indywidualnych. Proponowane w projektach aktywności zawodowe przyczyniły się do zmniejszenia izolacji społecznej, a warsztaty w różnych miejscach pracy wpłynęły pozytywnie na obniżenie lęków społecznych wynikających z niepełnosprawności. Wskaźniki zatrudnienia z obu projektów pokazały, że osoby niepełnosprawne mają wiedzę oraz umiejętności do wykonywania pracy zawodowej w sposób odpowiedzialny oraz spełniający wymagania pracodawców. Zwiększyła się również wiedza pracodawców co do możliwości zawodowych osób z niepełnosprawnością intelektualną. Ponad 70% z nich zgłosiło chęć zatrudniania osób uczestniczących w kolejnych projektach. Ważny jest również fakt, że osoby zaangażowane zawodowo znacznie rzadziej korzystały z usług poradni zdrowia psychicznego.

Jednym z pomocnych narzędzi we wzmacnianiu umiejętności i kompetencji pracowniczych (wykorzystanym we wspomnianych projektach) okazał się instruktaż bhp, który zwraca szczególną uwagę na sposób wykonywania pracy.

Aktywizacja osób niepełnosprawnych
Projekt „Akademia równych szans” realizowany jest w ramach Regionalnego Programu Operacyjnego Województwa Lubelskiego 2014-2020; oś priorytetowa: 11 – Włączenie społeczne. Projekt ten zakłada przywrócenie zdolności do zatrudnienia 120 osobom niepełnosprawnym, biernym zawodowo. Przyczynia się do ich aktywizacji zawodowej, podnosi kompetencje (poprzez szkolenia) w zawodach poszukiwanych na lokalnym rynku pracy. Projekt „Pełnosprawni” zakłada zwiększenie zdolności do zatrudnienia i aktywnego udziału w życiu społecznym 60 osób niepełnosprawnych. Oferowane formy wsparcia to m.in.: poradnictwo zawodowe, warsztaty kompetencji społecznych, szkolenia umożliwiające podniesienie kwalifikacji zawodowych i trzymiesięczne staże. Projekty tego typu są realizowane na terenie całego kraju (dla poszczególnych województw) we współpracy z Wojewódzkimi Urzędami Pracy i współfinansowane z Europejskiego Funduszu Społecznego. Warunkiem udziału w projekcie jest posiadanie przez uczestnika orzeczenia o niepełnosprawności. Większość zgłaszających się osób posiada zdiagnozowane zaburzenia psychiczne, umiarkowaną niepełnosprawność intelektualną bądź niepełnosprawności sprzężone. Szkolenia w obu projektach były (i jeszcze będą) realizowane w Stowarzyszeniu Inicjatyw Lokalnych w Lubartowie (SIL), które prowadzi działania na rzecz pomocy osobom bezrobotnym, niepełnosprawnym, aktywizując ich społecznie i zawodowo („Akademia równych szans” – pracownik gospodarczy, luty 2019 r.; „Pełnosprawni” – pracownik gospodarczy, kwiecień 2019 r.).
Wykorzystanie instruktażu bhp do szkolenia zawodowego osób z niepełnosprawnością umysłową zostało wprowadzone w ramach projektów „Pełnosprawni” i „Akademia równych szans” (Program operacyjny Kapitał Ludzki – Zatrudnienie i integracja społeczna). W ramach tych projektów zastosowano aktywne metody prowadzenia szkolenia zawodowego (m.in. z wykorzystaniem instruktażu bhp), a potem zbadano skuteczność zastosowania tych metod. Autorka artykułu prowadzi szkolenia aktywizujące zawodowo właśnie poprzez instruktaż bhp. Uczestnicy projektów po zakończeniu szkolenia odbywają trzymiesięczne staże zawodowe u lokalnych pracodawców.  Znajomość i przestrzeganie przepisów bezpieczeństwa i higieny w miejscu pracy przez aktywizowane zawodowo osoby z niepełnosprawnością umysłową zdecydowanie zwiększyło  zaufanie pracodawców do takich pracowników.

Efektywność instruktażu bhp

Niekonwencjonalne metody uczenia się wykorzystują działania, które nie są powiązane z edukacją w ścisłym tego słowa znaczeniu. Mogą to być elementy zabawy, doświadczeń, poszukiwań. Dodatkowo wszystkie one wymagają specjalnych rekwizytów [4]. Metody takie zostały wykorzystane podczas szkolenia zawodowego na stanowisko „pracownik gospodarczy” dla osób z niepełnosprawnością umysłową. Szkolenie trwało 80 godzin (po 45 minut lekcyjnych) i rozpoczęło się dość nietypowo, bo od testu wielokrotnego wyboru z ogólnej wiedzy bhp. Zawierał on 29 pytań i pozwalał zdobyć maksymalnie 49 punktów.

Przykładowe pytania: 

1. Kto dba o porządek na stanowisku pracy?

a) pracodawca

b) księgowa

c) pracownik

2. Jakie szkolenie bhp powinien przejść nowo zatrudniony pracownik?

a) wstępne

b) okresowe

c) stanowiskowe

3. Czy podczas koszenia trawy pracownik musi stosować obuwie ochronne?

a) tak

b) nie

4. Czy pracodawca musi zapewnić pracownikowi odzież ochronną?

a) tak

b) nie

5. Co należy zrobić, gdy zauważymy pożar?

a) uciekać

b) przystąpić do gaszenia

c) dzwonić pod 112

6. Bezpieczeństwo pracy to?

a) zapewnienie ochrony życia pracownika

b) przystosowanie stanowiska, procesów, środków pracy do możliwości psychofizycznych pracownika

c) zapewnienie ochrony zdrowia pracownika

7. Jakim badaniom podlega pracownik?

a) wstępnym

b) okresowym

c) kontrolnym

Tabela 1 przedstawia liczbę punktów z testu początkowego uzyskanych przez uczestników szkolenia oraz wartość procentową – liczba zdobytych punktów mnożona przez 100% i dzielona przez maksymalną liczbę punktów. Uczestnicy szkolenia wypełniali test na podstawie posiadanej wiedzy. Doświadczeniem zawodowym mogło się pochwalić zaledwie dwoje z nich. W grupie przeważało wykształcenie zawodowe. Wiek uczestników mieścił się w przedziale 45-56 lat.

Podczas szkolenia zawodowego, w ramach instruktażu bhp, uczestnicy komponowali i zakładali zestaw odzieży roboczej i ochron indywidualnych, wśród których znalazły się m.in.: kask ochronny, ochronniki słuchu, okulary, gogle, maski i półmaski przeciwpyłowe, rękawice, fartuchy. Zestawy przygotowywano na podstawie zgłoszonych przez uczestników miejsc odbywania stażu, ponieważ pracownik gospodarczy znajduje zatrudnienie w wielu dziedzinach przemysłu i usług. Zapoznali się też z wyposażeniem apteczki pierwszej pomocy. Mieli za zadanie odszukać w budynku hydrant wewnętrzny, gaśnicę oraz oznaczenia dróg ewakuacyjnych. Każdy indywidualnie przedstawiał procedurę zgłaszania pożaru na numer alarmowy 112. Rozpoznawał w przykładowym zestawie narzędzi te najczęściej wykorzystywane przez pracownika gospodarczego oraz omawiał sposób ich konserwacji. Przedstawiał prawidłową postawę ciała przy podnoszeniu i przenoszeniu przedmiotów. Ćwiczenie to miało na celu zapoznanie z obowiązującymi normami dźwigania dla kobiet i mężczyzn oraz zwrócenie szczególnej uwagi na potrzebę dbałości o układ mięśniowo-szkieletowy. W ostatnim dniu szkolenia uczestnicy jeszcze raz rozwiązywali test, który sprawdził zdobytą wiedzę (wyniki w tabeli 2). W teście końcowym wykorzystano te same pytania co w teście początkowym.

Tabela 1. Wyniki testu początkowego (opracowanie własne)

Lp.

Uczestnicy

Maksymalna liczba punktów

Uzyskana liczba punktów

Wartość procentowa

1.

uczestnik I

49

30

61%

2.

uczestnik II

49

41

84%

3.

uczestnik III

49

30

61%

4.

Skomentuj

Wyrażam zgodę na przetwarzanie przez Stowarzyszenie Energetyka Bezpieczna moich danych osobowych podanych w formularzu w celu przesyłania newslettera, zgodnie z ustawą z dnia 10 maja 2018 r. o ochronie danych osobowych (Dz. U. z 2019 r. poz. 1781)