Wydatek energetyczny

Ocena ciężkości pracy jest elementem analizy ergonomicznego stanowiska pracy, jest również konieczna do realizacji rozporządzeń w sprawie profilaktycznych posiłków i napojów, oraz w sprawie prac wzbronionych kobietom.

Wyniki mogą być podstawą do zmian warunków, środowiska, narzędzi i metod pracy w celu racjonalizacji wysiłku pracownika lub ostrzeżeniem przed skutkami nadmiernego obciążenia.

Na ogólną ocenę obciążenia fizycznego pracą składają się trzy rodzaje wysiłku fizjologicznego:

  • Wielkość wydatku energetycznego;
  • Wysiłek statyczny;
  • Obciążenie wywołane monotypowością ruchów.

Podstawowe procesy biologiczne zawierają się w odżywianiu i zamianie energii chemicznej na energię mechaniczną i ciepło. Określa się je jako przemianę materii, w wyniku której zostaje uwolnione ciepło, a w mięśniach powstaje energia niezbędna do wykonania pracy mechanicznej.

Człowiek w stanie spoczynku wykazuje stałe zużycie energii, nazywane podstawową przemianą. Dorosły mężczyzna wymaga około 1700 kcal (7000 kJ), a kobieta około 1400 kcal (5900 kJ) na dobę. Jest to niezbędna energia do elementarnych procesów życiowych. Z podjęciem pracy, w zależności od jej natężenia, wzrastają potrzeby energetyczne stawiane przez mięśnie.

Pomiar zużycia energii mówi jedynie o mięśniowym wysiłku dynamicznym. Wydatek energetyczny określa się w kilokaloriach (kcal) lub w kilodżulach (kJ). Obciążenie fizyczne, wyrażone w postaci wydatku energetycznego, pozwala na kwalifikację pracy pod względem jej ciężkości.

Spośród kilku metod określenia energii użytej do wykonania pracy najbardziej popularną jest metoda chronometrażowo-tabelaryczna Lehmanna. Jest to metoda szacunkowa wykorzystująca dane kosztu energetycznego poszczególnych pozycji i czynności oraz czasu ich trwania w ciągu dnia pracy. Opiera się na wynikach badań wskazujących, że wykonywanie tych samych czynności roboczych przez różne osoby wymaga takiego samego wydatku energetycznego.

Metoda ta nie jest uciążliwa dla osób badanych i nie zakłóca przebiegu pracy w porównaniu z metodami opartymi na badaniu zmian parametrów fizjologicznych zachodzących w organizmie ludzkim podczas pracy. Zaletą tej metody jest dokonanie oceny bez wpływu na przebieg czynności pracownika. Błąd w ocenie, jeśli jest ona dokonywana przez osoby z doświadczeniem, jest niewielki i możliwy do zaakceptowania w badaniach o charakterze praktycznym.

W pracy fizycznej można wyróżnić pozycje jakie przyjmuje ciało (tab. 1) oraz szereg elementarnych czynności, przedstawionych w tabeli 3, jako rodzaje pracy. Do oceny wydatku energetycznego niezbędna jest rejestracja przebiegu i czasu przyjmowania pozycji i wykonywanych czynności (fotografia dnia pracy). Po przemnożeniu wartości energetycznych poszczególnych pozycji i czynności przez czas ich trwania, a następnie zsumowaniu uzyskamy wydatek energetyczny danej pracy (tab. 2).

Tabela 1. Wydatek energetyczny w zależności od pozycji ciała (wg G. Lehmanna)

Pozycja ciała

Wydatek energetyczny

kcal/min

kJ/min

Siedząca

0,3

1,3

Klęcząca

0,5

2,1

Stojąca

0,6

2,5

Stojąca pochylona

0,8

3,3

Chodzenie

2,0–3,0

8,3–12,6

Tabela 2. Wydatek energetyczny w zależności od rodzaju pracy (wg G. Lehmanna)

Rodzaj pracy

Średni zakres

kcal/min

Średni zakres

kJ/min

Praca palców, dłoni i przedramienia

lekka

średnia

ciężka

0,4

0,7

0,9

0,2–1,2

  1,7

  2,9

  3,8

0,8–5,0

Praca jednego ramienia

lekka

średnia

ciężka

1,0

1,4

1,8

0,7–2,5

  4,2

  5,9

  7,6

0,8–10,5

Praca obu ramion

lekka

średnia

ciężka

1,5

2,0

2,5

1,0–3,5

  6,3

  8,4

10,5

4,2–14,7

Praca całego ciała

lekka

średnia

ciężka

b.ciężka

3,5

5,0

7,0

9,0

2,5–15,0

14,7

21,0

29,4

37,8

10,5–63,0

Na podstawie wielkości wydatku energetycznego określa się stopień ciężkości pracy (tab. 3).

Tabela 3. Klasyfikacja ciężkości pracy na podstawie efektywnego wydatku energetycznego w ciągu zmiany roboczej

Stopień ciężkości pracy

Wydatek energetyczny podczas dnia pracy

Mężczyźni

Kobiety

kcal

kJ

kcal

kJ

Bardzo lekka

         < 300

       < 1256

         < 200

         < 837

Lekka

  300–800

1256–3350

  200–700

  837–2930

Umiarkowana

  800–1500

3350–6280

  700–1000

2930–4187

Ciężka

1500–2000

6280–8374

1000–1200

4187–5024

Bardzo ciężka

       > 2000

       > 8374

       > 1200

       > 5024

Prawidłowa ocena zależy od rzetelnie wykonanej fotografii dnia pracy (jako średnia roczna), właściwego zaklasyfikowania czynności roboczych do rodzaju pracy i ich wysiłku przez dobór pracy lekkiej, średniej lub ciężkiej (tab. 4).

Poniżej przedstawiono orientacyjne przykłady klasyfikacji ciężkości pracy. 

Przykłady:

1. Praca palców, dłoni i przedramienia:

lekka – pisanie ręczne, roboty na drutach

średnia – szycie, rysowanie

ciężka – pisanie na maszynie mechanicznej

2. Praca jednego ramienia:

lekka – czynności porządkowe

średnia – napełnianie pojemników małymi detalami

ciężka – wbijanie gwoździ

3. Praca obu ramion:

lekka – pakowanie lekkich przedmiotów

średnia – piłowanie metalu

4. Praca całego ciała:

lekka – prowadzenie samochodu osobowego

średnia – zmywanie podłogi, odkurzanie

ciężka – piłowanie i korowanie drzewa, kładzenie szyn

5. Do rodzaju pracy ciężkiej należy również zaliczyć taką, która wykonywana jest w dużym tempie.

Tabela 4. Efektywny wydatek energetyczny na niektórych stanowiskach roboczych w zakładach energetycznych (wg R. Palucha)

Stanowisko

Wydatek energetyczny (na zmianę roboczą)

kcal

kJ

  1. Elektromonter technicznej obsługi odbiorców (do 1 kV)

  860–1010

3610–4240

  2. Elektromonter technicznej obsługi odbiorców (powyżej 1 kV)

  860–1060

3600–4450

  3. Elektromonter pogotowia technicznego (miejskiego)

  870–1000

3650–4200

  4. Elektromonter pogotowia technicznego (terenowego)

  900–1130

3780–4750

  5. Elektromonter linii napowietrznych niskich i średnich napięć

1170–1340

4910–5630

  6. Elektromonter linii napowietrznych wysokich i najwyższych napięć

1250–1420

5250–5960

  7. Elektromonter linii kablowych

1100–1340

4620–5630

  8. Elektromonter automatyki i zabezpieczeń

  700–860

2940–3610

  9. Elektromonter oświetlenia drogowego

  840–1240

3530–5210

10. Elektromonter urządzeń stacyjnych i rozdzielczych

  730–1110

3070–4660

11. Elektromonter pomiarów urządzeń energetycznych

  760–1000

3190–4200

12. Dyżurny stacji energetycznej

  600–950

2520–3990

13. Kierowca samochodu osobowego

  570–810

2390–3400

14. Kierowca samochodu ciężarowego

  590–940

2440–3910

15. Operator (koparki, żurawia, ładowarki, dźwigu samochodowego)

  810–910

3400–3820

16. Mechanik samochodowy

  800–900

3360–3780

17. Spawacz

  670–850

2810–3570

16. Pracownik warsztatu mechanicznego

  910–1080

3820–4540

17. Pracownik magazynu

Skomentuj

Wyrażam zgodę na przetwarzanie przez Stowarzyszenie Energetyka Bezpieczna moich danych osobowych podanych w formularzu w celu przesyłania newslettera, zgodnie z ustawą z dnia 10 maja 2018 r. o ochronie danych osobowych (Dz. U. z 2019 r. poz. 1781)