Utrata prawa do świadczeń z tytułu wypadku przy pracy

Pracownik, który uległ wypadkowi przy pracy ma prawo do świadczeń powypadkowych. Jednak, w niektórych sytuacjach może okazać się, że zostanie on pozbawiony tych praw.

Poszkodowany w wypadku przy pracy może liczyć na świadczenia z tego tytułu, jeżeli spełni tzw. przesłanki pozytywne, czyli przesłanki uprawniające go do świadczeń powypadkowych. Warunkiem nabycia prawa do świadczeń z tytułu wypadków przy pracy musi być ponadto brak przesłanek negatywnych, które z mocy ustawy o ubezpieczeniu społecznym z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych –  wyłączają prawo do świadczeń. 

Zgodnie z przepisami ww. ustawy pracownikowi nie przysługują świadczenia z ubezpieczenia wypadkowego:

  • gdy wyłączną przyczyną wypadku było udowodnione naruszenie przez pracownika przepisów dotyczących ochrony życia i zdrowia, spowodowane przez niego umyślnie lub wskutek rażącego niedbalstwa,
  • który, będąc w stanie nietrzeźwości lub pod wpływem środków odurzających lub substancji psychotropowych, przyczynił się w znacznym stopniu do spowodowania wypadku.

Przyjrzymy się teraz nieco bliżej przedstawionym wyżej przesłankom negatywnym.

Z umyślnością mamy do czynienia, gdy zdajemy sobie sprawę z ujemnych skutków swojego postępowania, ale mimo to wykazujemy chęć ich spowodowania lub godzimy się na ich wystąpienie. W praktyce, jeżeli działamy z winy umyślnej to najczęściej chcemy osiągnąć jakiś skutek negatywny.

Natomiast przy niedbalstwie nie ma wprost chęci osiągnięcia ujemnego skutku. Co prawda przewidujemy ujemne skutki swojego działania, lecz bezpodstawnie spodziewamy się uniknąć albo też nie przewidujemy tych skutków, choć powinniśmy i mogliśmy je przewidzieć. Zatem przez niedbalstwo należy rozumieć zaniedbanie wymaganej (wskazanej) ostrożności bądź też niedołożenie należytej uwagi i staranności w postępowaniu (w ocenie okoliczności). Rażące niedbalstwo będzie więc „najwyższym” stopniem braku staranności działania, czyli niczym nieuzasadnionym odstępstwem od pewnych powszechnie znanych i uznanych wzorów postępowania w określonych okolicznościach.  

Należy mieć na uwadze, że umyślność czy rażące niedbalstwo pozbawiają poszkodowanego prawa do świadczeń, jeżeli są wyłączną przyczyną wypadku. Brak jest więc jakichkolwiek innych okoliczności, które miałyby wpływ na wypadek.

Obydwa terminy wyjaśniane były w orzecznictwie.

Przez (…) działanie z rażącym niedbalstwem należy rozumieć m.in. sytuacje, w których poszkodowany pracownik zdaje sobie sprawę z grożącego mu niebezpieczeństwa, gdyż zwykle ono występuje w danych okolicznościach faktycznych tak, że każdy człowiek o przeciętnej przezorności ocenia je jako ewidentnie – a mimo to z naruszeniem przepisów bezpieczeństwa i higieny pracy, bez potrzeby naraża się na to niebezpieczeństwo, ignorując następstwa własnego zachowania się.

Wyrok SN z dnia 6 sierpnia 1976 r., III PRN/76, OSNCP 1977/3/55

Niedbalstwo zachodzi wówczas, gdy poszkodowany pracownik podejmuje działania z naruszeniem przepisów o ochronie zdrowia i życia, chociaż mógł i powinien był przewidzieć grożące mu niebezpieczeństwo, które zwykle występuje w danych okolicznościach faktycznych, co dla każdego człowieka o przeciętnej przezorności jest oczywiste.

Wyrok SN z dnia 23 października 1981 r., III URN 40/80, OSNC 1981/5/88

Niezapewnienie pracownikowi elementarnych warunków bezpiecznego wykonywania pracy z reguły wyklucza możliwość przyjęcia jako wyłącznej przyczyny wypadku przy pracy naruszenia przez pracownika przepisów dotyczących ochrony zdrowia, spowodowanego wskutek rażącego niedbalstwa (…).

Wyrok SN z dnia 27 maja 1998 r., II UKN 70/98, OSNAP 1999/12/403

Umyślność może polegać na zamierzonym podjęciu działania sprzecznego z obowiązkiem pracownika lub na zamierzonym powstrzymaniu się od działania, mimo że istnieje obowiązek czynnego zachowania się. Winę umyślną przyjmuje się wówczas, gdy pracownik świadomie nie przestrzega nakazów lub zakazów określonych w znanych mu przepisach o ochronie życia i zdrowia.

Wyrok SN z dnia 15 listopada 2000 r., II UKN 43/00, OSNP 2002/11/273

Inaczej przedstawia się sprawa nietrzeźwości pracownika w związku z wypadkiem przy pracy. Stan nietrzeźwości nie musi być wyłączną przyczyną wypadku. Wystarczy, aby pracownik w tym stanie przyczynił się w znacznym stopniu do wypadku przy pracy. Tym samym stwierdza się, że mogą istnieć pewne okoliczności, w tym i po stronie pracodawcy, mogące mieć wpływ na wypadek, a mimo to pracownik zostanie pozbawiony świadczeń. Zatem można stwierdzić, że stan nietrzeźwości stawia pracownika w bardziej niekorzystnej sytuacji, niż gdyby przyczyną wypadku przy pracy było jego niedbalstwo bądź umyślność. Oczywiście każdy przypadek może być inny i każdorazowo będzie podlegał ocenie Sądu.

Sama ustawa wypadkowa (ustawa o ubezpieczeniu społecznym z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych) nie definiuje pojęcia nietrzeźwości. Także w innych przepisach prawa pracy nie odnajdziemy tej definicji. Należy zatem sięgnąć do przepisów Kodeksu karnego, gdzie stan nietrzeźwości określa się jako:

  • zawartość alkoholu we krwi przekraczającą 0,5 ‰ albo prowadzącą do stężenia przekraczającego tę wartość lub
  • zawartość alkoholu w 1 dm3 wydychanego powietrza przekraczającą 0,25 mg albo prowadzącą do stężenia  przekraczającego tę wartość.

Ze stanem nietrzeźwości ustawodawca zrównał bycie poszkodowanego pod wpływem środków odurzających lub substancji psychotropowych. 

Obowiązek udowodnienia, czyli ciężar dowodu obciąża pracodawcę. Wynika to zarówno z ustawy wypadkowej jak i aktu wykonawczego rozporządzenia Rady Ministrów z dnia  1 lipca 2009 r.  w sprawie ustalenia okoliczności i przyczyn wypadków przy pracy.

Jeżeli zachodzi uzasadnione przypuszczenie, że pracownik znajdował się w stanie nietrzeźwości, bądź pod wpływem środków odurzających lub substancji psychotropowych, pracodawca kieruje go na badanie niezbędne do ustalania zawartości substancji niedozwolonych w organizmie. Pracownik ma obowiązek poddać się takiemu badaniu. Odmowa poddania się badaniu lub inne zachowanie uniemożliwiające jego przeprowadzenie powoduje pozbawienie prawa do świadczeń, chyba że poszkodowany udowodni, że miały miejsce przyczyny, które uniemożliwiły poddanie się temu badaniu.

W sytuacjach potwierdzenia stanu nietrzeźwości, pozostawania pod wpływem środków odurzających lub substancji psychotropowych, koszty badań ponosi poszkodowany.

Warte podkreślenia jest to, że prawo do świadczeń uprawnionych członków rodziny osoby zmarłej na skutek wypadku przy pracy, przysługuje zawsze niezależnie od tego w jakich okolicznościach wypadek zaistniał. Potwierdzeniem tego jest następujące orzecznictwo.

Członkom rodziny pracownika, który zmarł wskutek wypadku przy pracy przysługuje jednorazowe odszkodowanie pieniężne niezależnie od tego, czy pracownik przyczynił się i w jakim stopniu do wypadku przy pracy.

Wyrok SN dnia 9 grudnia 1997 r., II UKN 377/97, OSNAP 1998/20/606.

Podstawa prawna:

  1. Ustawa z dnia 30 październik z 2002 r. o ubezpieczeniu społecznym z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych (Dz. U. z 2017 r. poz. 1773 z poźn. zm.),
  2. Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r.- Kodeks karny (Dz. U. z 2017 r. po. 2204 z późn. zm.),
  3. Rozporządzenie Rady Ministra z dnia 1 lipca 2009 r. w sprawie ustalenia okoliczności i przyczyny wypadków przy pracy (Dz. U. poz. 870),
  4. Wyrok SN z dnia 6 sierpnia 1976 r., III PRN/76, OSNCP 1977/3/55,
  5. Wyrok SN z dnia 23 października 1981 r., III URN 40/80, OSNC 1981/5/88,
  6. Wyrok SN z dnia 27 maja 1998 r., II UKN 70/98, OSNAP 1999/12/403,
  7. Wyrok SN z dnia 15 listopada 2000 r., II UKN 43/00, OSNP 2002/11/273,
  8. Wyrok SN dnia 9 grudnia 1997 r., II UKN 377/97, OSNAP 1998/20/606.

Skomentuj